Gezondheid bewoners centraal in Cartesius

De gezondheid van bewoners is het uitgangspunt bij de ontwikkeling van de Utrechtse nieuwbouwwijk Cartesius. Die ambitie trekt steeds meer aandacht, zeker omdat de effecten van maatregelen langjarig en wetenschappelijk worden gemonitord. Cartesius groeit daarmee uit tot een binnen- en buitenlandse referentie voor Utrecht als Heart of Health.
 
“Bij de uitvraag voor Cartesius door de gemeente Utrecht en grondeigenaar NS stond gezond stedelijk leven centraal,” zegt Onno Dwars, directeur van Ballast Nedam Development, samen met MRP ontwikkelaar van het gebied. “Voor het winnende concept hebben we ons laten inspireren door blue zones: regio’s waar mensen bovengemiddeld oud worden dankzij de combinatie van leefstijl en leefomgeving.” Voorbeelden zijn Okinawa in Japan, Ikaria in Griekenland en het Italiaanse eiland Sardinië.
 
Natuurinclusief
Inzichten uit de blue zones vertalen de ontwikkelaars naar zowel gebouw- als gebiedsniveau, met veel aandacht voor inrichting en voorzieningen. Minimaal 30 procent van Cartesius wordt groen; er komt een park in het hart van de wijk. Maatregelen tegen hittestress, groene daken en ruimte voor biodiversiteit dragen bij aan een natuurinclusieve omgeving. Ook keuzes in het dagelijkse aanbod sluiten aan bij de ambitie: verantwoord eten wordt gestimuleerd, bijvoorbeeld door een supermarkt met gezonde en biologische producten.
 
Duurzame mobiliteit
De wijk is bovendien ontworpen op actieve en duurzame mobiliteit. Met station Zuilen dichtbij is openbaar vervoer goed bereikbaar. Via een ring rondom de wijk worden de bouwblokken ontsloten; er is geen doorgaand verkeer. Auto’s zijn te gast, lopen en fietsen zijn de vanzelfsprekende keuzes. Daarnaast komen er uitgebreide faciliteiten voor deelmobiliteit.
 
Sociale cohesie
Veel van deze elementen zijn ook elders te vinden, erkent Dwars. “Maar bij Cartesius zijn ze al in de ontwerpfase integraal ingezet met het oog op de gezondheid van bewoners.”
Ook het sociale aspect heeft nadrukkelijk een plek in de plannen. “Gemeenschapsvorming speelt een belangrijke rol. Door de opzet van de wijk en voorzieningen zoals buurtcentra worden ontmoetingen en sociale cohesie gestimuleerd. We willen dat bewoners zich met elkaar verbinden én zich verbonden voelen.”
 
Forse aantallen
Dwars wijst op de hoge bebouwingsdichtheid. “Daarmee kun je in grote steden forse aantallen woningen realiseren en is er toch voldoende ruimte voor groen.”
In 2026 worden er in Cartesius circa 650 woningen opgeleverd én start de bouw van eenzelfde aantal. “Naar verwachting is de wijk in 2031 voltooid. Dan staan er circa 3.600 woningen waar 6.000 mensen een nieuw thuis vinden.”
 
Visitekaartje
Volgens Michiel Dijkman, directeur van Economic Board Utrecht (EBU), is Cartesius een aansprekend voorbeeld voor stad en regio. “Een gebied waar gezondheid en een gezonde leefomgeving centraal staan. En dus bij uitstek een visitekaartje voor Utrecht als Heart of Health.”
De EBU speelt een prominente rol in het verder ontwikkelen en uitdragen van dat profiel, als netwerk waar bedrijven, kennisinstellingen en overheden samenwerken aan regionale economische ontwikkeling.
 
Kiem voor convenant
Binnen de EBU werd ook de verbinding gelegd om de impact van Cartesius op bewoners structureel te onderzoeken. “De wens bestond om te monitoren in hoeverre maatregelen inderdaad bijdragen aan hun gezondheid,” zegt Dwars. “Ik kwam hierover in gesprek met mede-EBU-lid Margriet Schneider, destijds CEO van het UMC Utrecht. Zo werd de kiem gelegd voor een convenant tussen het ziekenhuis, Universiteit Utrecht, Hogeschool Utrecht en de ontwikkelaars van het gebied.”
 
Van ambitie naar bewijs
Als partners van de Data- en Kennishub Gezond Stedelijk Leven monitoren deze organisaties hoe aanpassingen in de gebouwde omgeving de gezondheid van bewoners beïnvloeden. Welke ingrepen zijn effectief? En hoe kunnen die ook op andere plaatsen worden toegepast? Leider van het onderzoek is Roel Vermeulen, hoogleraar aan de Universiteit Utrecht (zie kader).
Dwars: “Zonder de collectieve focus binnen de EBU was deze verbinding waarschijnlijk niet tot stand gekomen. Ook maakt het duidelijk dat persoonlijk contact de basis vormt voor elk initiatief.”
 
Internationale proeftuin
De wetenschappelijke onderbouwing blijkt ook een belangrijke aanjager voor internationale belangstelling. “Tijdens een bezoek van een regionale Utrechtse vertegenwoordiging aan Kopenhagen in 2023 is contact gelegd met de Wereldgezondheidsorganisatie van de VN, de WHO,” vertelt Dijkman. “Dit leidde ertoe dat Cartesius als enige Nederlandse regio is aangewezen als proeftuin waar de WHO de invloed van de leefomgeving op gezondheid onderzoekt.”
 
Langjarig monitoren
Overweging daarbij was dat Cartesius een concreet project is. “Geen plan voor de verre toekomst, maar een gebied dat al volop in ontwikkeling is,” aldus Dwars. “Belangrijk is ook dat de betrokken partijen zich gecommitteerd hebben om het gebied tien jaar lang te monitoren. Niet alleen de ontwikkelaars, ook belegger CBRE en woningcorporatie Portaal hebben oog voor de lange termijn.”
 
Pioneering Places
De internationale aandacht bracht Cartesius vervolgens ook op de radar van het World Economic Forum (WEF). “Brede welvaart is een van de thema’s waarop die organisatie zich richt,” zegt Dijkman. “Wat zorgt ervoor dat iemand daadwerkelijk gezond en welvarend leeft? En dan niet volgens grafieken en mooie illustraties, maar heel concreet.”
Precies dat levert het langjarig onderzoek in Cartesius op: concrete inzichten uit een wijk in uitvoering. Mede op basis daarvan werd Utrecht geselecteerd voor het Pioneering Places Programme van het WEF, waarin wordt getoond hoe mensgerichte stedelijke ontwikkeling er in de praktijk uit kan zien. Utrecht is de enige Europese deelnemer, naast Kuala Lumpur, Medellín, Montréal, Nairobi en San Francisco.
 
Leren van andere steden
Dijkman was aanwezig bij de aftrap van het WEF-programma in San Francisco. “Daar kon ik ervaringen delen met vertegenwoordigers van de andere deelnemers. Die hebben elk een eigen benadering van stedelijke ontwikkeling. Soms ligt de nadruk op duurzaamheid, elders krijgt community building veel aandacht. Het uitwisselen van kennis en innovaties brengt ook de regio Utrecht verder.”
 
Credits voor lobby
En dat is belangrijk, stelt Dwars. “Alle credits voor de Utrechtse lobby, waarbij ook EBU-voorzitter Sharon Dijksma een belangrijke rol speelt. We hebben voorbeelden nodig die inspireren bij onze gezamenlijke opgave. Doel is een samenleving met een beperkte milieu-impact, waar gezondheid centraal staat en met een sterke sociale verbondenheid.”
 
Voortrekkersrol
Volgens Dijkman kan en wil de regio Utrecht daarbij een voortrekkersrol spelen. “Naast Cartesius ontstaan meer parels. Denk aan het sociale programma in Overvecht waarbij kansenongelijkheid wordt aangepakt. Hierbij is de universiteit van Harvard betrokken. Ook de Merwedekanaalzone als grootschalig autovrij woongebied trekt steeds meer aandacht.”
 
Op de kaart
Dergelijke initiatieven versterken het Utrechtse profiel als Heart of Health. “De internationale aandacht fungeert als vliegwiel,” merkt Dijkman. “Het geeft ons de kans op steeds meer plaatsen het verhaal van Utrecht te vertellen, en zo de regio op de kaart te zetten als internationale gezondheidsmetropool. Dat is een voorwaarde voor het aantrekken van investeringen, bedrijven en talent.”
 
 

Onderzoek naar gezondheidseffecten
“Keuzes hebben gevolgen voor tientallen jaren”
 
Roel Vermeulen is hoogleraar aan de Universiteit Utrecht en UMC Utrecht. Daarnaast is hij initiatiefnemer van de Data- en Kennishub Gezond Stedelijk Leven. Binnen deze publiek-private samenwerking onderzoekt hij samen met bewoners, ontwikkelaars, bouwers en kennisinstellingen zoals de Hogeschool Utrecht, Universiteit Utrecht en UMC Utrecht de effectiviteit van ontwerpkeuzes en maatregelen in Cartesius. “Wij brengen in kaart in hoeverre deze keuzes daadwerkelijk bijdragen aan de gezondheid en het welzijn van bewoners.”
 
Samenhang
Daarbij gaat het vooral om de samenhang tussen ontwerp en gedrag. “Wat werkt wel, wat niet; voor wie wel en voor wie niet? Neem groenvoorzieningen, waarvan het positieve effect onomstreden is. Wij willen beter begrijpen wie gebruik maakt van dat groen, hoe het gebruikt wordt en waarom iemand dit wel of niet doet.”
 
Enquêtes en sensoren
Bewoners worden regelmatig uitgenodigd een vragenlijst in te vullen. “Daarnaast doen we kwalitatief onderzoek, onder meer via zogenaamde meeloopgesprekken.” Binnenkort worden in Cartesius ook gegevens verzameld via sensoren. “Die meten onder andere geluid, luchtkwaliteit, wind en trillingen. Ook geven sensoren inzicht in het gebruik van fiets- en looproutes.”
 
Positieve pioniers
De reacties van bewoners zijn overwegend positief. “Het onderzoek is goed ontvangen en het animo is groot. Daarbij heeft zeker geholpen dat opzet en inhoud in nauwe samenspraak met bewoners zijn bepaald. Ook is er veel saamhorigheid, iets wat je vaker ziet bij pioniers in een nieuwe wijk. Bij ons onderzoek hebben we daar baat bij.”
 
Dynamiek verandert
Naarmate een gebied verder wordt bebouwd, verandert de dynamiek. “Een maatregel die vandaag effectief is, levert over een aantal jaren niet automatisch nog hetzelfde resultaat op. Juist daarom is het zo belangrijk dat we dit onderzoek over een periode van tien jaar uitvoeren. Dat levert cruciale inzichten op, zowel voor nu als voor de toekomst.”
 
Zonneschermen en fietsparkeren
Onderzoeksresultaten worden regelmatig teruggekoppeld aan bewoners en ontwikkelaars. Waar mogelijk worden maatregelen genomen. “In een aantal woningen bleek sprake van hittestress. Naar aanleiding daarvan zijn zonneschermen aangebracht. En de moestuinen in het gebied zijn er gekomen op voorspraak van bewoners, als stimulans voor de sociale samenhang.”
Soms hebben ontwerpkeuzes niet het beoogde effect. “Ondanks de aanwezigheid van voldoende stallingen staan fietsen toch regelmatig in de openbare ruimte. Dat belemmert het lopen. Ook dát is relevante informatie, omdat het direct laat zien hoe ontwerpkeuzes invloed hebben op dagelijks gedrag en toegankelijkheid.”
 
Blijven verbeteren
Niet alle aanbevelingen kunnen direct worden opgevolgd. “Wat vandaag gebouwd wordt, is lang van tevoren ontworpen. Wel zijn in de openbare ruimte soms nog aanpassingen mogelijk of kunnen inzichten bij volgende bouwblokken worden toegepast.”
De grootste impact van de lessen uit Cartesius wordt verwacht bij de ontwikkeling van nieuwe woongebieden. “Door deze lessen vanaf het begin te benutten, verbeterde innovaties toe te passen én het effect daarvan structureel te blijven onderzoeken, kunnen we de stedelijke leefomgeving stap voor stap verbeteren – wijk na wijk.”
 
Maatschappelijke verantwoordelijkheid
Dit vliegwieleffect is een drijfveer achter het Utrechtse initiatief. En een uitgangspunt dat het regionale belang overstijgt, benadrukt Vermeulen. “Als bij een infrastructureel of bouwproject bepaalde keuzes worden gemaakt, heeft dit gevolgen voor tientallen jaren. Het maatschappelijk belang, zeker met het oog op de volksgezondheid, is enorm. Dat realiseren de betrokkenen bij Cartesius zich terdege. Daarom doen we er alles aan de resultaten van het onderzoek zo snel én zo breed mogelijk te delen.”
 
Stap verder
Daarbij heeft de hoogleraar een belangrijke aanbeveling. “Op dit moment moet bij bouwprojecten worden geborgd dat er geen sprake is van negatieve milieueffecten en daaraan gerelateerde gezondheidseffecten. We moeten dit echter omdraaien en een stap verder gaan, met een verplichting dat woningen en nieuwe ruimtelijke ontwikkelingen aantoonbaar bijdragen aan de gezondheid van bewoners. De politieke druk om nu te bouwen is groot, en dat is begrijpelijk. Maar juist daarom moeten we deze kans benutten om duurzaam en gezondheidsbevorderend te bouwen.”